1 continentia g, i, 1. || quib- i. 2 tholomeum h. 3 Inscript, om. g. || particularitas k. || aptentur f, k. 5 pro- bentiir 1. |{ comparationi h, k; comparatione, i supra e, g. 7 conservare h, k. 9 poterint i; poterint, u supra i, g. || quidem om, h, k. 10 vero om. h, k. || ea vero f. 11 finita] discreta 1. || sed et h, k. 13 modus vero i. || augebitur g, h, k. 14 crescit 1. 17 minuitur g, k, o; munuitur h. ■ eius summa sit f. 18 mensura definita h, k. 19 con- crescit f, g, h, k, l, o. 20 Multiplicatas i. 21 crescendi finem g, h, k, I, o. 26 minore 1.
Boetitts. ' 13
194 INST. MUS. I, 7.
minala sit, quarta yero a quattuor, cum quattuor tres
superent, quarta potius quam tertia minutior invenitur.
Superpartiens vero iam quodam modo a simplicitate dis-
cedit; dnas enim vel tres vel quattuor babet insuper par-
5 tes et a simplicitate discedens exuberat ad quandam par-
tium pluraiitatem. Rursus multiplicitas omnis in inte-
gritate se continet. Nam duplum bis habet totum mi-
norem, triplum item tertio continet totum minorem
atque ad eundem modum cetera. Superparticularitas
10 vero nihii integrum servat, sed vel dimidio superat, vel tertia vel quarta vel quinta; sed tamen divisionem singulis ac simpiicibus partibus operatur. Superpartiens autem inaequalitas nec servat integrum nec singuias adimit par- tes, atque idcirco secundum Pytbagoricos minime musi-
15 cis consonantiis adbibetur. Ptolemaeus tamen etiam
hanc proportionem inter consonantias ponit, ut posterius
ostendam.
Qitae proportiones quibus consonantiis musicis aptentur.
VII. lllud tamen esse cognitum debet, quod omnis 20 musicae consonantiae aut in duplici aut in triplici aut \n quadrupla aut in sesqualtera aut in sesquitertia propor- lione consistant; et vocabitur quidem, quae in numeris sesquiterlia , diatessaron in sonis, quae in numeris ses- qualtera, diapente appellatur in vocibus, quae vero in 25 proportionibus dupla est, diapason in consonanliis, tripla vero diapente ac diapason, quadrupla aulembis diapason. Et nunc quidem universaliter atque indiscrete dictum sit, posterius vero omnis ratio proportionum lucebit.
3 quodam modo om, f. 4 insuper partes post enim
ponit k. 5 exuperat h. 6 multiplicatas i. 8 item om. 1. 10 dimidia f. 11 vel quinta om. h, k. 15 Ptholomeus g. 18 Inscript. om. g. 20 in ante triplici om. i. 21 in ante sesquitertia om. g, h, k. 22 consistunt f. 23 sesquitertia est f, 1, o. [] dvad^rjcarjQOv 1. || in sonis om. 1. 24 dva- nrjvd^ri 1. 25 est ojn. 1. || dvanaaav 1. 27 indiscretae i. 28 ratio omnis f.
Inst. Mus. I, 8. 9. 195
Quid sit sontts , quid intervallum, quid consonantia.
VIII. Sonus igitur est vocis casus emmeles, id est aptus melo, in unam intensionem. Sonum vero non generalem nunc volumus definire, sed eum, qui graece dicilur phthon- gos, dictus a similitudine loquendi, id est q^d^eyys^d^ai. ^
I Intervallum vero est soni acuti gravisque distantia. Con- sonantia est acuti soni gravisque mixtura suaviter unifor- miterque auribus accidens. Dissonantia vero est duorum sonorum sibimet permixtorum ad aurem veniens aspera
[ atque iniucunda percussio. Nam dum sibimet misceri no- ^^ lunt et quodammodo integer uterque nilitur pervenire, cumque alter alteri officit, ad sensum insuaviter uterque
I (ransmittitur.
I Non omne iudipium dandum esse sensibus sed amplius ra- ■ tioni esse credendum^ in quo de sensuum fallacia. i5
^' VIIII. Sed de his ita proponimus, ut non omne iudi-
cium sensibus demus, quamquam a sensu aurium huiusce artis, sumatur omne principium. Nam si nullus esset au- ditus, nulia omnino disputalio de vocibus extitisset. Sed principium quodam modo et quasi admonitionis vicem 20 lenet auditus, postrema vero perfectio agnitionisque vis in ratione consistit, quae certis regulis sese tenens nun- quam ullo errore prolabitur. Nam quid diutius dicendum est de errore sensuum, quando nec omnibus eadem sen- tiendi vis nec eidem homini semper aequalis est? Frustra 25 autem vario iudicio quisquam committet, quod veraciter affectet inquirere. Idcirco Pythagorici medio quodam
1 Inscripi. orn. g. |] sonus sit h, 1. || concinentia f-, h, k. 2 Tonus o. II est igitur 1. || enmeles l. 6 soni est h, k. || acuti soni 1. 8 accedens f. || duorum est k. 9 aspe- rata aut 1. 10 iniocunda f, g, h, i, o. 12 uterque insua- viter h, k. 14 Inscript, om. g. 14 — 15 dandum .... fal- lacia om. k maximam parfem; addii enim solum: sensibus dan- dum. Sed rationi. 15 esse om. h, 1. 17 huiuscae g, h, k. 19 exstitisset f , 1. 20 ammonitionis k. 21 vero] autem k. 23 nullo unquam g, h, k, 1. 25 est om. 1. 27 af- fectat g, h, k, 1.
196 INST. MUS. I, 10.
feruDtur itinere. Nam nec omne iudicium dedunt auribus et quaedam tamen ab eis non nisi auribus explorantur. Ipsas enim consonantias aure metiuntur, quibus vero inter se distantiis consonantiae differant, id iam non auribus,
5 quarum sunt obtusa iudicia , sed regulis rationique per-
mittunt, ut quasi oboediens quidam famulusque sitsensus,
iudex vero atque imperans ratio. Nam licet omnium paene
artium atque ipsius vitae momenta sensuum occasione
producta sint, nulium tamen in his iudicium certum, nuUa
10 veri est conprehensio, si arbitrium rationis abscedat. Ipse enim sensus aeque maximis minimisque corrumpitur. Nam neque minima sentire propter ipsorum sensibilium parvi- tatem potest, et maioribus saepe confunditur, ut in voci- bus, quas si minimae sint, diflficilius captat auditus, si
15 sint maximae, ipsius sonitus intentione surdescit.
Quemadmodum Pythagoras proportiones consonantiarum
investigaverit,
X. Haec igitur maxime causa fuit, cur relicto aurium iudicio Pythagoras ad regularum momenta migraverit, qui
20 nuliis humanis auribus credens, quae partim natura, partim etiam extrinsecus accidentibus permutantur, partim ipsis variantur aetatibus, nuUisetiam dedilus instrumentis, penes quae saepe multa varietas atque inconstantia nasceretur, dum nunc quidem si nervosveiis aspicerevel aer umidior pulsus
25 obtunderet vel siccior excitaret vel magnitudo chordae gra- viorem redderet sonum vel acumen subtilior tenuaret vel alio quodam modo statum prioris constantiae permutaret, et cum idem esset in ceteris instrumentis, omnia haec in-
2 his 1. 3 etenim 1. || metiuntur aure f. || distantiis inter se k. 6 quidam om. f. 7 sit ratio I. [] pene h, i, f. 9 iudicii f. 14 minime f, k. 15 maxime f , o. || sur- descunt h, k. 16 Inscript, om. g. [] proportionem i. 18 quur g. 19 monumenta i. 20 naturae g. 21 etiam om. h, k. 22 paenes h. 23 inconsonantia 1. 24 aer om. 1, o. 1] humidior f, h, k, 1, o. 26 subtilior magnitudo chordae g, h, k; subtilior ei supra versum magnitudo chordae f. 27 alium g, h, k. 28 instrumentis in ceteris h, k.
Inst. Mus. I, 10. 197
consulta minimaeque aestimans fidei diuque aestuans in- quirebat, quanam ratione firmiler et constanter consonan- tiarum momenta perdisceret. Cum interea divino quodam nutu praeteriens fabrorum officinas pulsos malleos exau- dit ex diversis sonis unam quodam modo concinentiam s personare. Ita igitur ad id, quod diu inquirebat, adtoni- tus accessit ad opus diuque considerans arbitratus est di- versitatem sonorum ferientium vires efficere , atque ut id apertius conliqueret, mutare inter se malleos imperavit. Sed sonorum proprietas non in hominum lacertis haere- lo bat, sed mutatos malleos comitabatur. Ubi id igitur anim- advertit, malleorum pondus examinat, et cum quinque essent forte mailei, dupli reperti sunt pondere, qui sibi secundum diapason consonantiam respondebant. Eundem eliam , qui duplus esset alio , sesquitertium alterius con- 15 prehendit, ad quem sciiicet diatessaron sonabat. Ad alium vero quendam, qui eidem diapente consonantia iungebalur, eundem superioris duplum repperit esse sesqualterum. Duo vero hi, ad quos superior duplex sesquitertius et ses- qualter esse probatus esl, ad se invicem sesquioctavam 20 proporlionem perpensi sunt custodire. Quintus vero est reiectus, qui cunctis erat inconsonans. Cum igitur ante Pythagoram consonantiae musicae partim diapason partim diapente partim diatessaron, quae est consonantia minima, vocarentur, primus Pylhagoras hoc modo repperit, qua 25 proportione sibimet haec sonorum concordia iungeretur. Et ut sit clarius quod dictum est, sint verbi gratia malleo- rum quattuor pondera, quae subter scriplis numeris con- tineantur: XII. VIIII. VIII. VI. Hi igitur mallei, qui XII.
1 minimeque f, 1. || estnans 1, 2 qua ratione nam i.
6 observare et supra versum l personare 1. 9 colligeret, qu
supra g, k. [] mutari f. 10 herebat f. 16 resonabat g,
h, k, 1. II At k. 17 eidem duplo h, k. || in consonantia
h, k. 19 hii f. 21 est om. i, f. 2d In { et l addiia
XiJ. VIIII.
est Jiaec figura \>^ cuius numeris consonaniiarum no-
VI. VIII.
minc^ adscripia sunt; o similem habet figuram omissis lineis et numero -VI-
198 INST. MUS. I, 11.
ct -VI- ponderibus vergebant, diapason in duplo concinen- tiam personabant. Malieus vero *X1I- ponderum ad mal- leum •VIIII' et malleus •VIII- punderum ad malleum -VI- ponderum secundum epitritam proportionem diatessaron 5 consonantia iungebatur. •Vllil- vero ponderum ad -VL et •Xil- ad -VJir diapente consonantiam permiscebant. •yilll* vero ad -Vlir in sesquioctava proportione resonabant tonum.
Quibus modis variae a Pythagora proporiiones conso- 10 nantiarum perpensae sini,
XI. Hinc igitur domum reversus varia examinatione
perpendit, an in his proportionibus ratio symphoniarum
tota consisteret. Nunc quidem aequa pondera nervis
aptans eorumque consonantias aure diiudicans, nunc vero
15 in longitudine calamorum duplicitatem medietatemque
restituens ceterasque proportiones aptans integerrimam
fidem diversa experientia capiebat. Saepe etiam pro men-
surarum modo cyathos aequorum ponderum acetabulis
inmittens; saepe ipsa quoque acetabula diversis formata
20 ponderibus virga vel aerea ferreave percutiens nihil sese diversum invenisse laetatus est. Hinc etiam ductus longi- tudinem crassitudinemque chordarum ut examinaret ad- gressus est. Itaque invenit regulam , de qua posterius loquemur, quae ex re vocabulum sumpsit» non quod
25 regula sit lignea, per quam magnitudines cbordarum
sonumque metimur, sed quod regula quaedam sit huius-
modi inspeclio fixa firmaque, ut nullum inquirentem
dubio falial indicio.
2 qui •XII- f, g, h, k, 1. 5 consonantia om. h. k. |. coniungebatur h, k. 8 tonum om. 1. 9 Inscript. om. g, 1. ! consonantium f. 10 sunt f. 14 audire i. 17 fidem om. 1. 18 cjatos f, h, l, o. 19 quoque ipsa acitabula f. 20 percuciens g. 21 diversum sese laetatus est invenisse k. I invenire, r sec, manu in ss mutato f. I| testatus est o. 25 lignea sit regula f. 26 sonorumque i. |1 sit quaedajn k. 27 inspeccio g.
Inst. Mus. I, 12. 13. 199
De divisione vocum earumque explanaiione,
XII. Sed de his hactenus. Nunc vocum differentias colligamus. Omnis vox aut avvsx^S 6st, quae continua, aut Siaatrifiattxrj , quae dicitur cum intervallo suspensa. Et continua quidem est, qua loquentes vel prosam oratio- 5 nem legentes verba percurrimus. Festinat enim tunc vox non haerere in acutis et gravibus sonis, sed quam velo- cissime verba percurrere» expediendisque sensibus expri- mendisque sermonibus continuae vocis impetus operatur. ^Laatfi^atLKti autem est ea, quam canendo suspendimus, lo in qua non potius sermonibus sed modulis inservimus, estque vox ipsa tardior et per modulandas varietates quod- dam faciens intervallum , non taciturnitalis sed suspensae ac tardae potius cantilenae. His, ut Albinus autumat, ad- ditur tertia differentia, quae medias voces possit includere, i5 cum scilicel heroum poema legimus neque continuo cursu, ut prosam, neque suspenso segniorique modo vocis, ut canticum.
Quod infinitatem vocum humana natura finiverit,
XIII. Sed quae continua vox est et ea rursus , qua 20 decurrimus cantilenam, naturaliter qpidem infinitae sunt. Consideratione enim accepta nuHus modus vel evolvendis sermonibus fit vel acuminibus adtollendis gravitatibusque iaxandis, sed utrisque natura humana fecit proprium (iaem. Continuae enim voci terininum humanus spiritus 25 facit, ultra quem nulla ratione valet excedere. Tautum enim unusquisque loquitur conlinue, quanlum naturalis
1 Inscript, om, g. || earnmqae explanatione om. 1. 8 est qaae supra versum f. 6 Festinet h, k; Festinet, at supra et, g. 10 Post suspendimus addunt g, h, k, 1: et ideo non sunt ibi accentus observandi, quae supra versum scripta sunt itt fi 16 poemata, g, h, k, 1, o. 18 can omisso ticum 1. 19 Quod om, k. || unitatem i. 21 quidem om. h, k. || in- finita est i. 22 acceptae h, k; acceptae, a supra ae, g, 1. I modis 1. 24 humana natura k. 26 fecit codd, 27
continuae g. [| natura h, k.
200 INST. MUS. I, 14. 16.
spiritus sinat. Rursus diaatrjfiatixi] voci natura homi-
num terminum facit, quae acutam eorum vocem gravem-
que determinat. Tantum enim unusquisque vei acumen
valet extoUere , vel cleprimere gravitatem , quantum vocis
5 eius naturalis patitur modus.
Quis modus sit audiendi,
XIIII. Nunc quis modus audiendi sit, disseramus. Tale
enim quiddam fieri consuevit in vocibus, quale cum [in]
paiudibus vel quietis aquis iactum eminus mergitur saxum.
10 Prius enim in parvissimum orbem undam colligit, deinde
maioribus orbibus undarum giobos spargit, atque eo
usque dum defatigatus motus ab eliciendis fluctibus con-
quiescat. Semperque posterior et maior undula puisu
debiliore diffunditur. Quod si quid sit, quod crescentes
i5undas possit offendere, statim motus ille revertitur et quasi ad centrum, unde profectus fuerat, eisdem undulis rotundatur. Ita igitur cum aer pulsus fecerit sonum, pellit alium proximum et quodammodo rotundum fluctum aeris ciet, itaque diffunditur et omnium circum stantium simul
20 ferit auditum. Atque illi est obscurior vox, qui longius steterit, quoniam ad eum debilior pulsi aeris unda pervenit.